Ojcowie Pustyni i duchowość pamięci [cz.5] Pojmen – śmiały egzegeta

przez admin w dziale Filokalia

Czytając apoftegmaty, ma się wrażenie, że Ojcowie Pustyni oszczędnie cytowali Pismo Święte. Można nawet znaleźć fragmenty, w których wyrażają oni swoją niechęć do rozprawiania o Piśmie. Abba Pojmen zapytany przez jednego z uczniów, czy lepiej mówić o Piśmie, czy o powiedzeniach Ojców, odpowiedział, że lepiej mówić o Ojcach, ponieważ nie jest to tak „niebezpieczne” jak Pismo. Zastrzeżenia Pojmena wyrażone zostały jeszcze bardziej dramatycznie w innym opowiadaniu. Kiedyś słynny pustelnik usłyszał o reputacji świętości Pojmena i przebył daleką drogę, by go zobaczyć. Gdy przybył, zaczął rozmawiać z Pojmenem o Piśmie. Pojmen odwrócił twarz i milczał. Gość odszedł, głęboko zmartwiony milczeniem Pojmena. Uczniowie Pojmena pytali go, dlaczego był tak nieuprzejmy dla tak sławnego człowieka, który z tak daleka przybył tylko po to, by z nim porozmawiać. Pojmen odpowiedział: „On jest z wysoka i mówi o rzeczach niebieskich, a ja jestem z niskości i mówię o ziemskich; gdyby był zaczął o walce z namiętnościami, byłbym mu odpowiedział. A o duchowych sprawach to ja nic nie wiem”. Uczeń przekazał słowa Pojmena gościowi. Ten wrócił i przyznał, że i jego opanowują namiętności, a wówczas Pojmen z przyjemnością z nim rozmawiał.

Taka powściągliwość to tylko jedna strona Pojmena. Apoftegmaty przedstawiają go jako egzegetę i to takiego, który podzielał zamiłowanie Orygenesa do alegorycznych interpretacji. W apoftegmatach garstka ojców para się alegoriami, ale oprócz Pojmena, jedyną postacią, która czyni to więcej niż raz, jest abba Kronios – używa alegorii trzy razy. W przeciwieństwie do tego, w powiedzeniach przypisywanych Pojmenowi można znaleźć dwanaście przykładów. Oto przykład: „Abba Pojmen powiedział także: «Gdyby Nabuzardan, przełożony kucharzy, nie nadciągnął, świątynia Pańska nie zostałaby zburzona. A to znaczy: gdyby dusza nie szukała rozkoszy w obżarstwie, nie upadłaby w walce z nieprzyjacielem»”. Te słowa odnoszą się do tragicznej historii z dwudziestego piątego rozdziału Drugiej Księgi Królewskiej, który mówi o tym, jak Judea została zwyciężona przez Babilończyków, jej król związany i oślepiony, a przywódcy wygnani. Nabuzardan był babilońskim dowódcą wojskowym, który pozwolił, żeby zarówno pałac królewski w Jerozolimie, jak i świątynia Salomona zostały splądrowane i spalone. Oryginalny tekst hebrajski nazywa go „kapitanem straży”, ale Septuaginta źle tłumaczy to miejsce i Nabuzardan jest tu „przełożonym kucharzy”. Ten dziwaczny, nawet komiczny obraz kucharza palącego świątynię i wyrzucający Judejczyków na wygnanie, wydaje się inspirować Pojmena i prowadzi go do alegorycznej interpretacji tego fragmentu. Odczytuje historię oczyma pustyni. „Przełożony kucharzy” symbolizuje duszę, a „świątynia” symbolizuje ducha ludzkiego, wewnętrzne sanctum osoby ludzkiej. Pojmen posługuje się szeroko rozpowszechnionym wśród Ojców Pustyni poglądem, że żołądek jest bramą do duszy. Obżarstwo wymieniane było jako pierwsza z śmiertelnych „myśli”, ta, która przyczyniła się do upadku Adama. Dlatego też napomnienia do kontrolowania swego żołądka są powszechne w literaturze pustyni. Według interpretacji Pojmena, jeśli dusza nie będzie czuwać nad żołądkiem, który jest bramą i zewnętrzną strefą człowieka, będzie on podatny na ataki w samym centrum – w duchu. Demoniczny atak odciąga ludzkiego ducha, tę świątynię Boga w ludzkiej osobie, od jej naturalnej aktywności – kontemplacji Boga.

Współczesnemu czytelnikowi egzegeza Pojmena może się tu wydawać dziwna. Ale alegoria nie polegała jedynie na odszyfrowywaniu niejasnych tekstów. Miała głębokie implikacje dla duchowości, jak zauważył Jeremy Driscoll:

Jeśli Pojmen chciał jedynie mówić o obżarstwie i kontemplacji, nie potrzebował do tego Nabuzardana. Alegoria jest dla niego jednak narzędziem, które pozwala mu odkryć głębszą tajemnicę, a mianowicie – ciągłość pomiędzy historią Izraela, w tym przypadku jej fragment, gdy przełożony kucharzy pali świątynię, a zmaganiami mnicha. Wraz z tym odkryciem życie mnicha jest podniesione do dramatu o wiele większego niż ludzka walka z obżarstwem, czy jakąkolwiek inną z głównych złych myśli. Mnich przeżywa prawdziwą historię biblijną.

Innym przykładem alegorycznej egzegezy Pojmena jest jego interpretacja psalmu 42,1: Jak jeleń pragnie wody ze strumieni, tak moja dusza pragnie Ciebie, Boże. Pojmen mówi pytającemu go mnichowi:

Otóż jelenie na pustyni często połykają węże i kiedy pali je ich jad, pragną znaleźć wodę, bo pijąc, ochładzają w sobie żar od jadu węży. Podobnie i mnichów mieszkających na pustyni pali żar złych demonów: więc pragną oni dnia sobotniego i niedzielnego, aby przyjść do źródeł wody, to znaczy do Ciała i Krwi Pana, aby tam się oczyścić od goryczy Złego.

Pojmen przemienia tutaj spragnionego jelenia z psalmu 42 w pustynnego jelenia żywiącego się wężami. Legenda o tym, że jeleń żywi się wężami, pojawia się w niektórych starożytnych tekstach naukowych i, jak widać, ma wielką popularność. Raz jeszcze apoftegmaty pokazują nam Pojmena, który wykorzystuje w egzegezie swe doświadczenie monastyczne. Podczas codziennego przebywania w odosobnieniu w celi mnich musiał się zmagać z pokusami złych duchów. W sobotę i niedzielę dołączał do większej grupy anachoretów na Eucharystię. Pojmen używa tu obrazu spragnionego jelenia z psalmu, by opisać mnichów, którzy są „spragnieni” po całotygodniowej walce z demonami. Odczytuje on ten fragment chrystologicznie – dające orzeźwienie źródło starotestamentalnego psalmu to prorocka zapowiedź Chrystusa, prawdziwego źródła dającego życie. Mnich widzi siebie w pijącym truciznę jeleniu, który orzeźwiany jest przez boskie życie Chrystusa, dostępne w Eucharystii.


Fragment tekstu wprowadzającego do publikacji Apoftegmaty Ojców Pustyni, tom 4 autorstwa Williama Harmlessa SI. Możesz skorzystać z wersji elektronicznej (e-book) apoftegmatów, szczegóły znajdziesz pod linkiem. Posłuchaj komentarza ojca Szymona Hiżyckiego do wybranych apoftegmatów.


Skomentuj

Wybór z I tomu „Filokalii”
Możesz pomóc
Darowizna na rzecz projektu FILOKALIA

Kwota: PLN

Dołącz do nas
Praktyka modlitwy Jezusowej

Zapisz się do newslettera

Dołącz do grona zadowolonych subskrybentów i ciesz się z wartościowych tekstów o modlitwie serca. Na bieżąco będziemy informować o postępie prac nad pierwszym przekładem FILOKALII. W nagrodę otrzymasz darmowe E-BOOKI :)