Modlitwa Jezusowa u mnichów egipskich [cz.2]

przez admin w dziale Filokalia

W innym, niezwykle malowniczym ustępie, Makary stosuje inne, może nawet bardziej wyraziste porównanie:

Przypominam sobie z dzieciństwa, kiedy byłem jeszcze u mego ojca, jak stare kobiety i młode dziewczęta trzymały coś w ustach. Była to guma, którą żuły, aby doznać słodyczy w gardle i uczynić ślinę słodką oraz usunąć z ust nieprzyjemny zapach, natłuścić i odświeżyć wątrobę oraz wnętrzności. Jeżeli ta rzecz materialna daje tyle słodyczy tym, którzy ją rozgryzają i żują, o ileż bardziej pokarm życia, zdrój zbawienia, źródło wody żywej, słodycz ponad wszelkie słodycze, nasz Pan Jezus Chrystus, którego imię jest drogocenne i błogosławione, kiedy je słyszy wymawiane naszymi wargami, wniwecz obraca demony, które znikają jak dym. Dzięki temu imieniu błogosławionemu, jeżeli je nieustannie przeżuwamy, umysł doznaje oświecenia, dusza i ciało zyskują przewodnika [cocher, dosł. woźnica], znikają wszelkie złe myśli z duszy nieśmiertelnej i doznaje ona objawienia spraw niebieskich, zwłaszcza tego, który jest w niebiesiech, naszego Pana, Jezusa Chrystusa, Króla królów, Pana panów, i otrzymuje nagrodę niebieską przeznaczoną dla tych, którzy Go szukają całym sercem.

Czy te teksty, które świadczą o wypracowanej doktrynie i ustalonej praktyce „modlitwy Jezusowej”, są autentycznymi wypowiedziami św. Makarego Egipcjanina, sławnego twórcy życia monastycznego na pustyni Sketis? Jeżeli tak, byłyby dowodem tego, że modlitwa Jezusowa była dobrze znana mnichom egipskim już w IV w.

Cnoty świętego Makarego, zbiór, w którym owe teksty się zachowały, składa się z wielu części różnego pochodzenia. Zbiór ten zawiera słowa Makarego, które znajdujemy również w najstarszych kolekcjach apoftegmatów i które prawdopodobnie są autentyczne. Niektóre ustępy zostały zaczerpnięte ze słynnych Homilii duchowych zachowanych pod imieniem Makarego, które z całą pewnością są pochodzenia syryjskiego. Teksty dotyczące modlitwy Jezusowej należą do tej grupy, której śladów nie spotykamy w innych miejscach, a które prawdopodobnie należą do najstarszej części zbioru.

W jakim okresie powstały? Nie mamy żadnej wska­zówki na ten temat, ale datę można w przybliżeniu ustalić dzięki innym dziełom napisanym prawdopodobnie w tej samej epoce. Rękopis w dialekcie bohairskim, oznaczony jako Vat. Copt. 64, zawiera także Ży­wot świętego Makarego, z którym zbiór Cnót jest blisko spokrewniony. Otóż Żywot ten zawiera wzmian­ki, które pozwalają ustalić datę jego powstania na początek epoki arabskiej, czyli na drugą połowę VII, bądź pierwszą połowę VIII w. A zatem Cnoty świętego Makarego mogły zostać spisane w pierwszym wieku panowania arabskiego. Z tego samego okresu prawdopodobnie pochodzą również inne dzieła, które także zawierają wzmianki na temat praktykowania modlitwy Jezusowej. Jednym z nich, zachowanym dzięki wspo­mnianemu już rękopisowi Vat. Copt. 64, jest zbiór apoftegmatów św. Antoniego. Widzimy w nim An­toniego, który daje następującą radę młodemu mnichowi:

Karm swoją duszę słowami Bożymi, czuwając, modląc się, a zwłaszcza nieustannie zachowując w pamięci imię naszego Pana, Jezusa Chrystusa, a przez to nauczysz się sztuki zwyciężania złych myśli.

Innym dokumentem jest Żywot świętych Maksyma i Domecjusza, rzekomo opisujący życie dwóch młodych cudzoziemców, którzy przybyli do św. Makarego, by u jego boku prowadzić życie mnisze, a których uważano za synów cesarza Walentyniana. Czytamy w nim, że pewnego dnia Maksym i Domecjusz zganili abba Pszoi, ich późniejszego biografa, za to, że wymknęło mu się nazbyt świeckie słowo:

Mówiliśmy ci wiele razy, bracie Pszoi, czy siedzisz z nami, czy jesteś u siebie, staraj się uchwycić imienia naszego Pana, Jezusa Chrystusa i trwaj przy Nim nieustannie, bo naprawdę, gdyby to święte imię przebywało w twym sercu, nigdy byś nie wypowiedział słowa, jakie wyszło przed chwilą z twoich ust. Odtąd z wysiłkiem czuwaj nad sobą i nie zaniedbuj zbawiennego imienia naszego Pana, Jezusa Chrystusa, lecz trzymaj się go nieustannie, z całych sił.

Te literackie świadectwa dotyczące znajomości praktyki modlitwy Jezusowej wśród mnichów egipskich w VII i VIII w. zostały potwierdzone przed kilku laty przez ważne świadectwo epigraficzne. W kwietniu 1965 roku, podczas naszej pierwszej wyprawy wykopaliskowej w osiedlu Cele, znajdującym się między Nitrą a Sketis i równie dobrze znane z Apophtegmata Patrum, mieliśmy szczęście odkryć długi napis poświęcony modlitwie Jezusowej. Napis ten, zawierający 29 linijek, nie ma daty powstania, ale kontekst archeologiczny i obecność innych datowanych napisów w sąsiednich salach pozwala nam ustalić czas jego powstania mniej więcej na okres od połowy VII do połowy VIII w. Jego treść przekazuje nam zarzuty, jakie demony kierują wobec modlitwy Jezusowej: „Jeżeli wołasz nieustannie: «Panie Jezu!», nie modlisz się ani do Ojca, ani do Ducha Świętego”. Odpowiedź na ten zarzut jest następująca: ponieważ Syn jest nierozłączny z Ojcem i z Duchem Świętym, ktokolwiek Go wzywa, modli się jednocześnie do całej Trójcy, niepodzielnej i świętej.

Napis został namalowany na ścianie jednej z sal, która stanowiła oratorium jakiejś celi. Inne napisy w tej samej sali potwierdzają, że mnich mieszkający w owej celi był żarliwym zwolennikiem modlitwy Jezu­sowej: „Jezus Chrystus, imię niosące zbawienie!”, „Mój Panie, Jezu Chryste, wspomóż mnie!” Mnich ten, jeżeli chodzi o praktykowanie modlitwy Jezusowej z pewnością nie był w Celach osamotniony. Jednak wyżej wspomniany zarzut pokazuje, że byli w Celach także przeciwnicy tej praktyki, którzy uważali ją za pobożność nową i modną. Istnienie tego rodzaju kontestacji może tłumaczyć nacisk, z jakim przeanalizowane przez nas źródła literackie zalecają praktykowanie „modlitwy Jezusowej”, powołując się na autorytet starożytnych ojców, zwłaszcza tych najsławniejszych, jak św. Makary, „Rzymianie” – uczniowie Makarego, czy samego św. Antoniego Wielkiego.


Fragment książki Antoine’a Guillaumont’a Pałacem Chrystusa jest serce. Szkice o modlitwie Jezusowej


Zobacz inne prace Antoine’a Guillaumont’a:


Skomentuj

Wybór z I tomu „Filokalii”
Możesz pomóc
Darowizna na rzecz projektu FILOKALIA

Kwota: PLN

Dołącz do nas
Praktyka modlitwy Jezusowej

Zapisz się do newslettera

Dołącz do grona zadowolonych subskrybentów i ciesz się z wartościowych tekstów o modlitwie serca. Na bieżąco będziemy informować o postępie prac nad pierwszym przekładem FILOKALII. W nagrodę otrzymasz darmowe E-BOOKI :)