Filokalia – przekłady i rozpowszechnienie [cz.2]

przez admin w dziale Filokalia

Pierwsze wydanie Filokalii, jakie ukazało się w 1782 roku w Wenecji, nie znalazło oddźwięku na Zachodzie. Tylko kilka egzemplarzy pozostało w zachodnich bibliotekach, a nakład, niemal w całości, został przewieziony na Wschód. Tam, jak się wydaje, odegrał znaczącą rolę, przyczyniając się, zwłaszcza na Górze Atos, do odrodzenia duchowości hezychastycznej. Dzięki tej publikacji, praktyka modlitwy Jezusowej mogła być wyniesiona także poza granice klasztorów i udostęp­niona wszystkim znającym grekę.

Wkrótce Filokalia weszła także do świata słowiańskiego. W 1793 roku ukazała się w Moskwie w języku cerkiewnosłowiańskim pod tytułem Dobrotolubie („Miłość dobra”). Tłumaczem był rosyjski mnich Paisjusz Wieliczkowski  (1722–1794), który wiele lat spędził na Górze Atos, następnie zaś przebywał w klasztorze w Mołdawii, z zapałem studiując i tłumacząc ascetyczne teksty greckie.

Niemal sto lat później, w 1883 roku Dobrotolubie zostało wydane po rosyjsku, w wersji nieco zmienionej i rozszerzo­nej, którą opracował Teofan Pustelnik (1815–1894). Gdy zrzekł się biskupstwa, przebywał w pustelni przy klasztorze w Wyszy koło Tambowa, by tam móc  oddawać się modlitwie i pisarstwu. Przez ponad dwadzieścia lat pracował nad przekładem Filokalii, której kolejne tomy ukazywały się w Moskwie w latach 1877–1889.

Praca Teofana zawierała jednak elementy oryginalne, nie pokrywała się całkowicie z wersją grecką. Rosyjski tłumacz włączył bowiem do swego wydania inne ważne teksty ascetyczne, których nie  było w wersji greckiej: Drabinę Jana Klimaka, Mowy Izaaka Syryjczyka, Listy Jana i Barsanufiusza, pisma Efrema, Doroteusza z Gazy i Zosimosa z Palestyny. Zamieścił też Katechezy Teodora Studyty, którym poświęcił cały czwarty tom (najobszerniejszy!). Opuścił natomiast pismo Piotra Damasceńskiego, opublikowane nieco wcześniej po rosyjsku w osobnej edycji, ale także niektóre traktaty, które wydawały się zbyt subtelne i teoretyczne, np. Rozdziały fizyczne, teologiczne, etyczne i praktyczne Grzegorza Palamasa czy pismo Kaliksta Katafygiotesa. Skrócił też teksty Nicefora, Pseudo-Symeona i Grzegorza Synajskiego, które z modlitwą Jezusową łączyły kontrolę oddychania. Uważał, że ta „zewnętrzna” metoda może wprowadzić zamieszanie w praktyce modlitwy, a nawet wywoływać szkodliwe skutki, jeśli byłaby stosowana niewłaściwie, bez zasięgania rady doświadczonych mistrzów. W rosyjskim Dobrotolubiu większy akcent w rezultacie został położony na ascetyczny wymiar Filokalii, kosztem pism spekulatywnych i mistycznych.

Oba przekłady, Wieliczkowskiego i Teofana, wywarły wielki wpływ na myśl prawosławną w Rosji w XIX wieku. Dzięki nim, modlitwa serca stała się wówczas ważnym elementem duchowości rosyjskiej. Znamienne jest, że wersja Teofana aż pięciokrotnie była wydawana w XIX i na początku XX wieku: o wiele częściej i w większych nakładach niż Filokalia grecka, która w latach 1782–1957 publikowana była tylko raz (m.in. ze względy na starożytny czy bizantyński język tych pism, który w Grecji nie był już powszechnie znany).

Do zapoznania ludzi świeckich z Dobrotolubiem, a także z modlitwą Jezusową, przyczyniło się anonimowe pismo Opowieści pielgrzyma, wydane w Kazaniu w 1870 roku. Przedstawia ono rosyjskiego wędrowca, tajemniczą postać z państwa carów, należącą do „ubogich Boga”. Pielgrzym ten, przemierzając Rosję i Syberię, z Biblią, starym egzemplarzem Dobrotulubia jeszcze w przekładzie Wieliczkowskiego i suchym chlebem w torbie, praktykował modlitwę serca. Opowieści pielgrzyma nieustannie odwołują się do Filokalii, a ich wydanie z 1884 roku zawiera także przekład fragmentów tej antologii.

Sam Pielgrzym zapowiadał sukces swych opowiadań nie tylko w Rosji. Wyraża to krótka scena z jego opowieści dotycząca spotkania z katolikiem, Polakiem, który był zarządcą majątku w Rosji. Polaka przedstawia jako przedstawiciela Zachodu, które działa całkowicie racjonalnie: „Modlić się trzeba zwyczajnie, by wypełnić nasz obowiązek względem Boga: wstajesz rano, odmawiasz Ojcze nasz, jak nas nauczył Chrystus, i cały dzień jesteś w porządku, a nie bez przerwy powtarzasz w kółko jedno i to samo”. Po rozmowie z Pielgrzymem jednak, Polak gorąco pragnie zapoznać się Dobrotolubiem i zaczyna interesować się dziwną modlitwą, wprowadzoną przez mnichów greckich.

Rzeczywiście, Opowieści pielgrzyma zdobyły popularność nie tylko w swym kraju. Rosyjscy emigranci przynieśli bowiem to opowiadanie do Francji i innych krajów zachodnich. Tam przetłumaczono je na języki zachodnioeuropejskie, co pozwoliło lepiej zapoznać się z modlitwą Jezusową chrześcijanom Zachodu, jak też zainteresowały innymi pismami na ten temat.

W wyniku tego zainteresowania pojawiły się przekłady greckiej Filokalii na języki współczesne. Najbardziej znaczące ukazały się w języku angielskim, francuskim i włoskim. Podają one pełne tłumaczenia tekstu greckiego w takiej formie, jaką nadali jej Nikodem Hagioryta i Makary z Korytu. Zostały uzupełnione jedynie nowymi notkami biograficznymi autorów, zawierają też cenne wprowadzenia i komentarze. Zainteresowanie budzi również przekład rumuński, który prezentuje wersję rozszerzoną w stosunku do oryginału greckiego, uwzględniając wielu nowych autorów, np. tom 9 zawiera kompletny tekst Drabiny Jana Klimaka.

Pojawiło się również wiele wyborów z Filokalii. Najbardziej znana jest oryginalna antologia francuska, autorstwa Jeana Gouillarda: Petite Philocalie de la Prière du coeur. Wzorując się na rosyjskim Dobrotolubiu, badacz ten dodał fragmenty pism Izaaka Syryjczyka, Jana i Barsanufiusza oraz Jana Klimaka. Na początku zamieścił także osobny rozdział zawierający wybór z apoftegmatów, a tom zakończył appendyksem o technikach modlitewnych muzułmańskich sufi. Ta cenna i oryginalna praca wzbudziła duże zainteresowanie, była wielokrotnie wydawana. Nie szczędzono jej jednak słów krytyki. Zarzucano, iż koncentruje się na metodzie psychosomatycznej modlitwy Jezusowej oraz izoluje ją z eklezjalnego, teologicznego i ascetycznego kontekstu. Należy jednak stwierdzić, że zawiera pisma dobrze opracowane i tłumaczone, ułożone w ścisłym porządku chronologicznym, istotne dla zrozumienia modlitwy serca.


ks. Józef Naumowicz (wstęp do wyboru tekstów z Filokalii)


Skomentuj

Wybór z I tomu „Filokalii”
Możesz pomóc
Darowizna na rzecz projektu FILOKALIA

Kwota: PLN

Dołącz do nas
Praktyka modlitwy Jezusowej

Zapisz się do newslettera

Dołącz do grona zadowolonych subskrybentów i ciesz się z wartościowych tekstów o modlitwie serca. Na bieżąco będziemy informować o postępie prac nad pierwszym przekładem FILOKALII. W nagrodę otrzymasz darmowe E-BOOKI :)