Co Jan Kasjan rozumiał pod pojęciem „ciała”? [cz.1]

przez admin w dziale Filokalia

[Doroteusz] przez cały dzień w skwarze znosił na pustyni nadmorskiej kamienie, budował z nich cele i oddawał je tym, którzy nie potrafili ich budować; na zbudowanie jednej celi potrzebował roku. Kiedy pewnego razu powiedziałem mu: „Cóż czynisz, ojcze? Jesteś stary i w tym upale zabijasz swe ciało”, odrzekł mi:

– Ono mnie zabija, a ja je zabijam.

Dziennie zjadał sześć uncji chleba i niewielką porcję dzikiej sałaty oraz wypijał trochę wody. Bóg mi świadkiem, że nie widziałem, żeby kiedykolwiek wyprostował nogi albo żeby spał na macie albo na pryczy. Przez całą noc siedział i skręcał linę z włókien palmowych, aby zarobić na jedzenie.

Tak Palladiusz po latach wspomniał zachowanie jednego ze swych mistrzów, którego spotkał na pustyni egipskiej. Wyrzeczenie tego mnicha w równiej mierze budzi fascynację jak i przerażenie (na marginesie zauważmy: Palladiusz nie pisze nigdzie, że Doroteusz do czegoś podobnego zmuszał czy zachęcał innych, zostawiając te mordercze ćwiczenia jedynie sobie samemu). Niemniej ten tekst przypomina nam, że dyskusja dotycząca stosunku mnichów do ciała jest bardzo skomplikowana. Badacze, którzy początkowo opierali się na jednostronnej lekturze źródeł hagiograficznych, postrzegali go jako zdecydowanie negatywny (w pewnym sensie pogląd taki, daleki od zniuansowania, mimo wszystko obarczony był jakimś pogodnym idealizmem: zakładał, że mnisi wierzyli, że mogą się uwolnić od zgubnego wpływu ciała prowadzącego ich do grzechu; takie dualistyczne podejście pokazywało jednak mnichów jako ludzi nieco prymitywnych i nie rozumiejących do końca subtelnych walk, które toczą się psychice człowieka). Ostatnio jednak coraz częściej, zwłaszcza pod wpływem studiów porównawczych z myślą stoicką, oraz po włączeniu do badań materiałów spoza hagiografii (chodzi głównie o źródła papirologiczne i wyniki badań archeologicznych – mam tutaj na myśli znaleziska dotyczące chociażby diety czy odzienia mnichów) zwraca się uwagę na daleko idącą polaryzację poglądów w tej materii. Nie zmienia to jednak faktu, że zdecydowanie negatywne wypowiedzi dotyczące ciała są liczne i do tej pory nikt chyba nie zdobył się na zadowalające studium, które godziłoby w sobie obydwie sprzeczne z sobą tendencje.

Wydaje się, że pierwszym krokiem, który mógłby nas przybliżyć do zbadania tej dwuznaczności, jest przyczynek, mający za oś poglądy Kasjana. Ich analiza zdaje się potwierdzać tę nowszą tezę, głoszącą pogląd o dość pozytywnym podejściu do cielesności. Ale – jak to u Kasjana – i tym razem mamy do czynienia z przypadkiem szczególnym: z jednej strony bowiem możemy jego pisma czytać jako potwierdzenie nowszej tezy, ale z drugiej strony nasz autor jest o wiele bardziej skomplikowany i trudny w interpretacji niż prosta alternatywa: szacunek do ciała (cokolwiek przez nie będziemy rozumieć) lub tego szacunku brak.

Opracowania dotyczące poglądów Kasjana na temat ciała nie są liczne. Z drugiej strony liczba publikacji podejmujących temat ciała i seksualności w antycznym Kościele jest dość spora. Z części zachowanych źródeł (głównie tych o charakterze literackim) wyłania się dość ponury obraz mnichów, którzy do ciała mieli stosunek wrogi. W naszym studium chcemy zająć się Kasjanem, który na tle swojej epoki przejawia duże wyrafinowanie. Ograniczyć się wypada do postawienia kilku uwag, które nasuwają się podczas lektury samego Kasjana i studiów go dotyczących.

Kompozycja pism Kasjana

Poważnym błędem byłoby czytanie Kasjanowego wykładu o ciele w oderwaniu od kontekstu, w którym sam autor go umieścił. Umiejscowienie i rozumienie całego wykładu o ciele w starannie zaplanowanym ciągu kolejnych Rozmów i rytmiczne powtarzających się tematów jest kluczowe. Rozmowa IV (O przeciwstawnych pragnieniach duszy i ciała) poprzedzona jest przez Rozmowy I–III o znaczących tytułach: O zadaniu i celu życia mnicha (I), O rozpoznawaniu myśli (II) i O trzech stopniach wyrzeczenia (III). Cykl ten zostaje zamknięty przez Rozmowę V O ośmiu wadach głównych. Dalszy ciąg, czyli Rozmowa XII, O czystości, umiejscowiona jest pomiędzy dyskursem O doskonałości (Rozmowa XI) i O opiece Bożej (Rozmowa XIII).

Pierwszy blok materiału Kasjan poświęca na wykazanie, że nieroztropne umartwianie ciała, rozumie je tutaj w sensie biologicznym, prowadzi ostatecznie do upadku, podobnie jak niedbałość o powściągnięcie cielesnych złych pragnień. Naszemu autorowi chodzi o zachowanie równowagi pomiędzy duchowym i cielesnym elementem w człowieku. Aby zatem należycie zrozumieć Rozmowę IV, należy wpierw uważnie przestudiować Rozmowy I–III, które podejmują temat wyrzeczenia i rozeznania i celu, który jednemu i drugiemu przyświeca (chodzi o zdobycie czystości serca – temat dla Kasjana kluczowy). Analogicznie czytając samą Rozmowę XII, przy pominięciu uwag naszego autora o doskonałości (jak ją rozumiał w Rozmowie XI, czyli dar łaski Bożej przejawiającej się w miłości do obranego stanu i rzeczywistości jako takiej), nie uchwycimy sedna dyskursu. W jakimś sensie Kasjan podejmuje tu temat, który rozważał w Rozmowach I–IV, jednakże o ile tam koncentrował się na umiarze, o tyle tutaj zwraca szczególną uwagę na miłość, która powinna ożywiać wszelkie pragnienia i działania mnicha – także te negatywne, czyli wszelkiego typu wyrzeczenia.


Fragment ze wstępu Szymona Hiżyckiego OSB do książki „Rozmowy z Ojcami, tom 3″ św. Jana Kasjana


Zobacz też inne teksty z serii Źródła monastyczne


Comments

  1. To trudny do zrozumienia temat. Czytałam o ciężkiej pracy (od 6.oo- 22.00,mając tylko małe przerwy na modlitwę) pewnej zakonnicy, która spowodowała, że nastąpiła znaczna utrata zdrowia(dźwigała 50l garnki). W konsekwencji musiała przejść operację kręgosłupa.Chcąc być dobrą siostrą długo skrywała swe cierpienie, nie skarżyła się, kończy na środkach antydepresyjnych, korzysta z terapii. Zatem konkludując, we wszystkim potrzebna równowaga, obrać złoty środek.D.

Skomentuj

Wybór z I tomu „Filokalii”
Możesz pomóc
Darowizna na rzecz projektu FILOKALIA

Kwota: PLN

Dołącz do nas
Praktyka modlitwy Jezusowej

Zapisz się do newslettera

Dołącz do grona zadowolonych subskrybentów i ciesz się z wartościowych tekstów o modlitwie serca. Na bieżąco będziemy informować o postępie prac nad pierwszym przekładem FILOKALII. W nagrodę otrzymasz darmowe E-BOOKI :)