Cele (Kellia) – życie codzienne w eremach i laurach [cz.2] Model badań nad ekonomiką Cel

przez admin w dziale Filokalia

Praca w życiu mnichów odgrywała bardzo ważną rolę; w tekstach ascetycznych (przede wszystkim w apoftegmatach), powstających po to, aby nowych adeptów uczyć zasad monastycznego życia, zajmuje ona bardzo wiele miejsca. Tym więc istotniejsze jest ustalenie, na czym ona polegała, jakie skutki pociągało uprawianie tego lub innego zawodu, w jakim stopniu jej owoce mogły wystarczać braciom. Studium ekonomiki Cel pociąga za sobą określenie charak­teru ich stosunków ze społecznością ludzi świeckich, które rozmaite czynności gospo­darcze w sposób konieczny zakładały. Wyniki badań nad gospodarką mogą także pomóc w znalezieniu rozwiązań w dyskusji nad wiarygodnością opisów skupisk monastycznych w dziełach literackich; odkry­wanie reguł, wedle których zbudowane były konwencje literackie, i ich granic jest obowiązkiem każdego historyka życia ascetycznego.

Wreszcie do podjęcia tego tematu skłania mnie szczupłość istniejących badań – a i te najczęściej niewiele są warte. Brak jest zupełnie studiów o szerszej tematyce, starających się zestawić wiedzę z różnych źródeł. Historycy literatury lub teolodzy niewiele pojmują z ekonomiki (trzeba brać pod uwagę całe społeczeństwo, nie tylko ośrodki monastyczne), historycy zjawisk gospodarczych rzadko zagłębiają się w lekturę tekstów literackich i nie potrafią ich analizować. Wydaje mi się, że moje dotychcza­sowe studia nad dziejami Kościoła w Egipcie z jednej strony, a gospodarką Egiptu z drugiej, pozwolą mi uniknąć przynajmniej najgroźniejszych pułapek.

Jeśli ekonomiczna strona dziejów skupisk monastycznych (wszystkich skupisk monastycznych) jest tak ważna, to dla­czego ograniczam się tylko do Cel, zamiast traktować problem w skali szerszej – całego Egiptu? Historycy średniowiecza dobrze znają niebezpieczeństwa wynikające z takich wąsko zakrojonych badań: jednego klasztoru, jednej diecezji, jednego majątku ziemskiego. Najczęściej niewiele z nich wynika poza zestawieniem faktów. Jednak w przypadku monastycyzmu egip­skiego inaczej postępować się po prostu nie da.

Jest kilka powodów ku temu. W Egipcie, o czym już kilka razy wspominałam, istniało wiele form życia monastycznego: anachoreza, semianachoreza, klasztory cenobityczne, asceza niezakładająca całkowitego zerwania ze świa­tem, choć polegająca na życiu we wspólnotach i wielkie bogactwo form pośrednich między tymi zasadniczymi typami. W sferze doktryny ascetycznej, praktyki pobożnościowej najczęściej nie ma między nimi wielkich różnic, ale różnice w sferze ekonomiki są ogromne. Nie można ich studiować razem, „mieszać” źródeł ich doty­czących, gdyż rezultaty takich zabiegów byłyby z gruntu fałszywe.

Dla rekonstrukcji gospodarki ważne jest także uwzględnienie warunków geografi­cznych danego ośrodka. Inaczej żyły skupiska na brzegu pustyni, inaczej te, które znajdowały się w miastach lub wsiach, inaczej wreszcie skupiska zagłębione w pustyni. Historyk musi więc zaczynać od poznawania poszczególnych ośrodków czy przynaj­mniej grup ośrodków; dopiero nagromadzenie takich wstępnych badań pozwoli na poprawną (czy mającą szansę być nią) syntezę.

cele_kuchnia_2

Cele. Kuchnia

Wyniki wykopalisk zmieniają wiele w naszej wizji dziejów monastycyzmu egip­skiego. Racjonalność wyrażająca się w architekturze eremów, ich znaczne rozmiary, wyraźna wrażliwość na piękno, nie godzą się z obrazem wytworzonym na podstawie źródeł literackich, pokazujących nam mni­chów brudnych, zagłodzonych, bytujących w skrajnym ubóstwie, nie dbających ani o wygodę, ani tym bardziej o estetykę. Czy jest to zwykła różnica między ideałem a rzeczywistością? Czy w grę wchodzi narastające z czasem odchodzenie od pierwot­nych wzorów? Podjęte tu przeze mnie badania nad ekonomiką Cel powinny nam ułatwić znalezienie odpowiedzi na te pytania.

Cele są jednym z najlepiej oświetlonych przez źródła literackie ośrodków monasty­cznych. Pisał o nich Palladiusz, wspominała Historia mnichów w Egipcie, wiele apoftegmatów łączy się z imionami mnichów tu żyjących. Ale informacje te nie mogą nam wystarczyć w badaniach nad ekonomiką Cel. Oczywiście możemy łatwo ten krąg rozszerzyć, dodając źródła dotyczące innych ośrodków Doliny Nitryjskiej: Nitrii i Sketis mających analogiczną strukturę i identyczne niemal warunki geograficzne. Ciągle jednak wszystkie zdobyte tą drogą wiadomości nie są dostatecznie bogate, aby umożli­wić rekonstrukcję gospodarki tych skupisk, nie dadzą nam one także orientacji w tym, co się dzieje w ekonomice całego ruchu monastycznego w Egipcie, a jej zdobycie jest dla poprawnej interpretacji danych niezbędne. Stąd moje badania muszą być prowa­dzone na dwóch płaszczyznach. Będę się zastanawiać, jak rzeczy się miały w Celach, Nitrii czy Sketis, i jednocześnie co się działo w innych ośrodkach monastycznych Egiptu. Dopiero konfrontacja tych dwóch planów da nam pożądany efekt.

Jeszcze kilka innych uwag o źródłach, którymi będę się posługiwać. Poważną wadą naszych tekstów literackich jest niemożność precyzyjnego datowania wielu przekazów. Odnosi się to przede wszystkim do tak bogatego w informacje korpusu apoftegmatów. Ogra­nicza to wartość przeprowadzanych przeze mnie badań, spłaszcza obraz i powoduje, że nie będę w stanie odtworzyć sytuacji pierwszego pokolenia żyjących tu mnichów ani uchwycić momen­tów przełomowych następnych wieków.

Niestety nie mamy dla Cel, Nitrii i Sketis źródeł dokumentowych takich, jakie posiadamy dla wielu klasztorów położonych w dolinie Nilu (czy też, jak mówią papirolodzy – chora). Jest to brak bardzo bolesny, gdyż źródła dokumentowe lepiej niż literackie odzwierciedlają rzeczywistość ekonomiczną. Nie są obciążone konwen­cjami, które tak utrudniają wykorzystanie literatury, dadzą się precyzyjnie datować, zawierają dane liczbowe, którym możemy zaufać, ponadto pochodzą z tej samej epoki, w której zbudowano eremy w Celach, podczas gdy teksty literackie w większości są wyraźnie starsze (z IV–V w.).


Prof. Ewa Wipszycka Drugi dar Nilu czyli o mnichach i klasztorach w późnoantycznym Egipcie


Skomentuj

Wybór z I tomu „Filokalii”
Możesz pomóc
Darowizna na rzecz projektu FILOKALIA

Kwota: PLN

Dołącz do nas
Praktyka modlitwy Jezusowej

Zapisz się do newslettera

Dołącz do grona zadowolonych subskrybentów i ciesz się z wartościowych tekstów o modlitwie serca. Na bieżąco będziemy informować o postępie prac nad pierwszym przekładem FILOKALII. W nagrodę otrzymasz darmowe E-BOOKI :)